Komputer może mierzyć długość kreski, obliczyć kąt, nałożyć dwa obrazy i uporządkować setki wyników szybciej niż człowiek. Nie rozwiązuje jednak sam pytania o autora. W badaniu pisma najtrudniejsze decyzje zaczynają się wcześniej: które próbki są porównywalne, gdzie przebiega granica elementu, czy różnica mieści się w naturalnej zmienności i czy wskaźnik ma empiryczne znaczenie dla hipotez wspólnego oraz różnego wykonawcy.

Polski pakiet GLOBALGRAF jest ważnym przykładem przejścia od opisowej grafometrii do komputerowego wspomagania. Obok niego rozwijały się GRAPHLOG, EDYTOR, KNP i zagraniczne systemy analizy pisma, a współczesne platformy podpisu biometrycznego rejestrują już nie tylko obraz, lecz także trajektorię, czas i nacisk. Artykuł rekonstruuje funkcje tych narzędzi z dostępnych materiałów, ale nie myli deklaracji producenta z niezależną walidacją.

Dlaczego jeden artykuł zamiast katalogu ośmiu programów

Pierwotny plan zakładał oddzielne teksty o GRAFOTYP, RAYGRAF, KINEGRAF, SCANGRAF, EDYTOR, KNP oraz porównanie GRAPHLOG, MAGRAS i SIGNATURIX. Research wykazał dużą nierównowagę źródeł. Dla GLOBALGRAF istnieją opisy twórców, publikacje branżowe, prezentacje i nowszy artykuł o GRAFOTYP 3.0. Dla GRAPHLOG dostępny jest artykuł walidacyjny i szczegółowa dokumentacja funkcji. Dla części nazw zagranicznych zachowały się przede wszystkim przeglądowe wzmianki, bez dostępnej historii wersji, instrukcji i danych wydajności.

Rozdzielenie materiału stworzyłoby pozór, że każda nazwa ma równie dobrze udokumentowaną metodę. Wspólny artykuł pozwala natomiast porównać role: pomiar, wizualizację, korektę obrazu, analizę dynamiki i weryfikację biometryczną. Pokazuje też, gdzie kończy się udokumentowana funkcja, a zaczyna wniosek autora programu lub marketing.

Oprogramowanie pomiarowe nie jest automatycznym biegłym

System wspomagający może wykonywać cztery klasy zadań:

  1. przygotowanie obrazu — skalowanie, binaryzację, usuwanie tła i wydzielenie linii;
  2. pomiar — długości, kąty, pola, proporcje, odstępy i nasycenie;
  3. porównanie i statystykę — zestawienie wartości, korelację, tolerancję i opis rozrzutu;
  4. prezentację — plansze, wykresy, nałożenia i raport.

Każdy etap ma decyzje człowieka. Wybór skanu, rozdzielczości, punktów konturu, progu binaryzacji i analogicznych elementów wpływa na liczby. Jeżeli program zwraca 92% „zgodności”, liczba nie staje się przez to prawdopodobieństwem wspólnego autora. Może być ilorazem dwóch wskaźników, odsetkiem cech mieszczących się w tolerancji albo wynikiem własnej funkcji podobieństwa.

Odpowiedzialność eksperta obejmuje sprawdzenie danych wejściowych, adekwatność metody i interpretację wobec naturalnej zmienności oraz populacji alternatywnej. Autorzy przeglądu w „Problemach Kryminalistyki” podkreślali, że technika komputerowa zwiększa zakres pomiarów i czytelność opinii, lecz jest narzędziem wspierającym.

Geneza pakietu GLOBALGRAF

GLOBALGRAF powstał w projekcie rozwojowym realizowanym przez Polskie Towarzystwo Kryminalistyczne i Uniwersytet Warszawski, finansowanym przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju. Pakiet obejmuje cztery programy: GRAFOTYP, RAYGRAF, KINEGRAF i SCANGRAF. Publikacje wskazują udział ekspertów pisma oraz programistów, a późniejsze prace rozwijały drugi pakiet narzędzi z udziałem Centralnego Laboratorium Kryminalistycznego Policji.

Ważne jest sprostowanie nazwy RAYGRAF. Nie jest to program radiograficzny i nie analizuje promieniowania rentgenowskiego. Dostępna dokumentacja opisuje analizę strukturalno-geometryczną: długości, kąty, szerokości i odstępy. Dawne sformułowanie w drzewie tematycznym wynikało z błędnego skojarzenia słowa „ray” i zostało usunięte.

Według aktualnej oferty PTK dostępne są GRAFOTYP i SCANGRAF w wersjach 1.0 oraz 2.0, a RAYGRAF i KINEGRAF w wersjach 1.0; niezależnie opublikowano w 2024 r. opis GRAFOTYP 3.0. Rozbieżność między wersją opisaną naukowo a publicznym cennikiem jest przykładem, dlaczego datę, numer kompilacji i faktycznie użyty egzemplarz trzeba podawać w opinii.

Wspólny przepływ danych

Programy pracują na cyfrowych obrazach próbek. Prawidłowy przepływ zaczyna się od oryginału dokumentu i kontrolowanego skanu lub fotografii ze skalą. Plik źródłowy powinien zachować rozdzielczość, profil barwny i metadane. Kopia z komunikatora, zrzut ekranu lub obraz automatycznie „ulepszony” nie gwarantują geometrii.

Następnie ekspert wybiera porównywalne zapisy i wyznacza elementy. W starszych wersjach ręczne wskazanie punktów było istotną częścią wyniku. Program oblicza parametry i tworzy wizualizację. Wyniki trafiają do opinii razem z klasyczną analizą jakościową, nie zamiast niej. Archiwum powinno zawierać obrazy wejściowe, projekty, punkty, ustawienia, eksport tabel i wersję aplikacji.

Jeżeli program nie zapisuje pełnego śladu audytowego, ekspert powinien wykonywać kontrolowane zrzuty lub raporty i opisać kolejne decyzje. Sama końcowa wartość procentowa nie pozwala stronie powtórzyć badania.

GRAFOTYP: obrys i topografia próbki

GRAFOTYP analizuje kształt pola próbki, linie bazową i wierzchołkową, kierunek linii podstawowej i przykrywowej oraz pola wyznaczane przez skrajne punkty. Może mierzyć marginesy, odstępy międzywierszowe, topografię podpisu w rubryce i inne cechy rozmieszczenia. Zamienia obserwację „podpis jest bardziej rozciągnięty” na zdefiniowaną geometrię.

Współczynnik kształtu Wk opisano jako iloraz pola wieloboku otaczającego próbkę do kwadratu jego obwodu. Proporcja wielkości Pw jest relacją długości wybranych analogicznych odcinków. Grafotyp G stanowi iloczyn Wk i Pw, a zgodność grafotypów Zg jest ilorazem mniejszej wartości do większej, pomnożonym przez 100%.

Te definicje pokazują właściwy sens wyniku. Zg = 95% oznacza podobieństwo dwóch skonstruowanych parametrów według tej formuły. Nie oznacza 95% prawdopodobieństwa, że autor jest ten sam. Dwa różne kształty mogą mieć podobne pole i obwód, a niewielka zmiana punktu skrajnego może przesunąć wynik.

Program może także testować proporcjonalność boków obrysów. Wartość zależy od tego, które punkty uznano za analogiczne. Przy zapisach różnobrzmiących selekcja elementów wymaga szczególnie jawnych kryteriów. Komputer precyzyjnie liczy to, co wybrał ekspert; nie gwarantuje trafności wyboru.

GRAFOTYP 3.0 i automatyczna detekcja konturu

Artykuł z 2024 r. opisuje GRAFOTYP 3.0 jako zmianę roli użytkownika. W poprzednich wersjach ekspert według określonych zasad wyznaczał punkty obrysu. Nowa wersja automatyzuje detekcję konturów po binaryzacji obrazu i zawiera edytor do oczyszczania tła. Ma to ograniczyć zmienność między operatorami.

Automatyzacja usuwa jeden rodzaj uznaniowości, ale wprowadza inne parametry: próg binaryzacji, sposób traktowania przerw, plam i nakładających się linii. Jeśli użytkownik „czyści” obraz, decyduje, co jest pismem, a co tłem. Walidacja powinna więc porównać wyniki między skanerami, rozdzielczościami, operatorami i typami podłoża oraz ocenić wpływ korekty.

Jednolity wynik algorytmu nie jest jeszcze prawidłowym wynikiem naukowym. Program może powtarzalnie segmentować złą krawędź. Potrzebne są wzorce, przypadki graniczne i zachowanie maski przed oraz po edycji.

RAYGRAF: geometria odcinków

RAYGRAF mierzy długości elementów, kąty nachylenia, szerokości gramm, liter, morfemów lub wyrazów oraz odstępy. Użytkownik może wybrać tolerancję 5, 10, 15 albo 20%. Współczynnik podobieństwa liniowego Wpl jest udziałem elementów, których różnica długości mieści się w progu, a Wpk analogicznie dotyczy kątów.

Program oblicza również współczynniki gęstości i impulsu. Dokumentacja używa terminu „morfem” w specyficznym, grafometrycznym znaczeniu wybranego zespołu znaków, niekoniecznie zgodnym z morfemem językoznawczym. To ważne, by raport zdefiniował termin i nie tworzył pozornej integracji z analizą języka.

Wybór tolerancji ma bezpośredni wpływ na odsetek zgodności. Próg 20% niemal z definicji uzna więcej par za zgodne niż 5%. Nie wolno wybierać go po obejrzeniu wyniku tylko dlatego, że prowadzi do oczekiwanej kategorii. Laboratorium powinno mieć uzasadnioną procedurę, walidację dla typu materiału i zapis ustawienia.

RAYGRAF ułatwia dużą liczbę powtarzalnych pomiarów, lecz dokładność zależy od skali obrazu i punktów końcowych. Linia pisma ma grubość, a nie matematyczny środek; sposób wyboru krawędzi powinien być stały.

KINEGRAF: model kierunków kreślenia

KINEGRAF rozwija metodę wskaźnika podobieństwa kinetyczno-geometrycznego przedstawioną przez Andrzeja Łuszczuka pod koniec lat osiemdziesiątych i opublikowaną w 1992 r. Model rozkłada linię na elementy proste i łukowe. Wyróżnia osiem kierunków prostych i dwa kierunki łuków, którym przypisuje wartości zależne od zakładanej częstości.

Program zestawia kierunek i długość elementów, liczy elementy wspólne w wybranej tolerancji oraz tworzy współczynnik WPKG. Równolegle oblicza współczynnik wartości identyfikacyjnej Wi, wykorzystujący liczbę kierunków L i liczbę elementów. Dokumentacja przyjmuje krytyczną minimalną liczbę trzech kierunków kreślenia.

Model jest próbą formalizacji dynamiki z obrazu statycznego. Kierunek kreślenia nie zawsze jest bezpośrednio widoczny na skanie; ekspert rekonstruuje go z budowy znaku, cieniowania i skrzyżowań. Jeśli kierunek przypisano błędnie, precyzyjne obliczenie utrwala błąd. Minimalna liczba kierunków i wagi częstości powinny mieć jawną populację empiryczną oraz zakres zastosowania.

KINEGRAF jest rekomendowany do krótkich podpisów i paraf, gdzie brakuje dużej ilości tekstu. Właśnie tam ryzyko nadinterpretacji wskaźnika jest największe. Wartość liczbową należy zestawić z naturalną zmiennością wielu autentycznych próbek i z podpisami różnych osób o podobnej konstrukcji.

SCANGRAF: cieniowanie obrazu

SCANGRAF wizualizuje rozkład środka kryjącego w linii pisma. Kolejne iteracje progowania pokrywają jaśniejsze piksele kolorem tła, pozostawiając ciemniejsze fragmenty. Powstaje obraz systemu cieniowania, który może pośrednio wiązać się z ruchem, naciskiem, prędkością i przepływem atramentu.

Intensywność barwy nie jest czystym pomiarem siły nacisku. Zależy też od rodzaju wkładu, kąta długopisu, chłonności papieru, nakładania kresek, oświetlenia, skanera, automatycznej korekcji i profilu koloru. Dla pióra kulkowego nacisk może zwiększać nasycenie w pewnych warunkach, ale relacja nie musi być liniowa ani taka sama dla innych narzędzi.

Program jest narzędziem wizualizacji, a nie profilometrem mierzącym głębokość. Sformułowanie „cecha nacisku” powinno wskazywać, czy chodzi o optyczne cieniowanie, relief papieru, czy dynamiczny sygnał z tabletu. Te trzy wielkości są powiązane, ale nie równoważne.

Wersja 2.0 znajduje się w publicznej ofercie obok 1.0. Raport musi podać wersję, bo algorytm segmentacji i eksport mogą się różnić. Brak publicznej pełnej instrukcji zmian oznacza, że nie wolno przenosić walidacji jednej wersji na drugą bez sprawdzenia.

EDYTOR: wydzielenie linii z tła

EDYTOR służy do usuwania z obrazu elementów przeszkadzających analizie: pieczęci, nadruków, linii formularza, plam i notatek. Jest dostosowany do pisma, ale funkcjonalnie wykonuje operacje segmentacji i edycji grafiki. Może oszczędzić czas w porównaniu z uniwersalnym programem.

Każde „oczyszczenie” zmienia reprezentację dowodu. Część litery krzyżująca się z pieczęcią może zostać przypadkowo usunięta, a uzupełniona krawędź — stworzona. Plik wynikowy musi być oznaczony jako obraz roboczy, obok nienaruszonego źródła. Maska edycji i historia zmian powinny być zachowane.

Obraz oczyszczony jest dobry do pomiaru tylko wtedy, gdy walidacja wykazała, że procedura nie przesuwa konturu. Nie może służyć do oceny kolejności przecinających się linii, jeśli usunięto jedną z nich. W prezentacji sądowej trzeba pokazać oba stany.

KNP: korektor nachylenia pisma

KNP zmienia kąt analizowanego zapisu, aby ułatwić porównanie wariantów nachylenia, w tym pisma oburęcznego lub celowo zmienionego. Zawiera EDYTOR. Funkcja jest pomocna, gdy ogólna rotacja znaków zasłania zgodność konstrukcji.

Transformacja nie odtwarza „prawdziwego” pisma sprzed maskowania. Obrót całego obrazu, pochylenie afiniczne i lokalna korekta liter są różnymi operacjami. Jeśli program ścina obraz w poziomie, zmienia kąty i proporcje. Parametry transformacji muszą być zapisane, a porównanie zawsze odniesione także do oryginału.

Ryzykiem jest normalizacja aż do podobieństwa. Ekspert nie powinien ręcznie dopasowywać każdej litery. Z góry określona transformacja może testować konkretną hipotezę, na przykład stałą zmianę pochylenia. Jeżeli potrzebne są różne korekty dla poszczególnych odcinków, hipoteza jednego globalnego maskowania słabnie.

GLOBALGRAF II: kolejne narzędzia pomiarowe

Drugi projekt, rozpoczęty w 2013 r. przez konsorcjum Uniwersytetu Warszawskiego, PTK i CLKP, obejmował między innymi BARWOSKAN, PROFILOSKAN i CENTROGRAF. Rozszerzał analizę barwy, profilu oraz linii środkowej pisma. Informacje publiczne mają miejscami formę opisu projektu w czasie przyszłym, dlatego trzeba odróżnić założenie od faktycznie wdrożonej wersji.

BARWOSKAN porównuje do trzech próbek, analizuje barwę i nasycenie oraz wizualizuje cieniowanie. Opis wskazuje także możliwe wsparcie badania kolejności krzyżujących się linii. Taki wniosek wymaga walidacji dla konkretnej kombinacji atramentów i podłoża; różnica barwy nie ustala sama kolejności.

PROFILOSKAN analizuje nasycenie RGB na przekrojach wybranych przez eksperta. Mimo nazwy „profilometryczny” publiczny opis mówi o profilach optycznej intensywności, nie o metrologii wysokości powierzchni. Traktowanie pików barwy jako nacisku jest modelem pośrednim i zależy od narzędzia oraz skanu.

CENTROGRAF wyznacza linię środkową, mierzy jej długość, odcinki i kąty oraz stosuje korelację rang Spearmana. Automatyczna skeletonizacja linii jest wrażliwa na grubość, przerwy i skrzyżowania. Korelacja kształtu nie jest prawdopodobieństwem autorstwa, a wysoka wartość może wynikać z prostoty znaku.

GRAPHLOG: standaryzowane pomiary cech

GRAPHLOG 2.0 powstał we współpracy firmy CYBID i Instytutu Ekspertyz Sądowych w Krakowie w projekcie badawczym. Jest pomiarowym środowiskiem do ekspertyzy dokumentów, nie automatycznym klasyfikatorem autora. Oferuje kalibrację skali, pomiary uniwersalne i specjalistyczne, bazę danych, podstawową statystykę oraz raporty.

Pomiary uniwersalne obejmują odległość, kąty, średnice, pole i proporcje. Specjalistyczne dotyczą między innymi marginesów, odstępów, wysokości stref liter, owali i powierzchni podpisu. Wyniki mogą być zapisane w bazie lub wyeksportowane. Raport podaje liczbę pomiarów, średnią, minimum, maksimum i odchylenie standardowe.

Dokumentacja producenta odwołuje się do walidacji dokładności, poprawności, powtarzalności i odtwarzalności opublikowanej w „Z Zagadnień Nauk Sądowych”. Artykuł z 2006 r. opisuje system jako precyzyjne narzędzie pomiarowe wspierające codzienną pracę, odróżniając go od zaawansowanych systemów rozpoznawania.

Walidacja pomiaru nie jest walidacją autorstwa. Może wykazać, że dwóch operatorów otrzyma ten sam kąt, lecz nie że dany rozkład kątów identyfikuje osobę. Do drugiego pytania potrzebne są populacje pisma, naturalna zmienność, hipotezy alternatywne i badanie błędów w pełnym procesie.

GRAPHLOG a GLOBALGRAF

GRAPHLOG skupia się na ogólnym środowisku precyzyjnych pomiarów i ich ewidencji. GLOBALGRAF dzieli zadania na moduły z własnymi wskaźnikami: obrys, geometrię elementów, model kinetyczny i cieniowanie. Nie ma sensu pytać, który jest „lepszy” bez konkretnego zadania.

Do pomiaru szerokości marginesu wystarczy skalibrowane narzędzie. Do testowania metody WPKG potrzebny jest KINEGRAF. Do wydzielenia linii z tła przydatny może być EDYTOR. Laboratorium powinno walidować cały przepływ, a nie opierać wybór na liczbie funkcji.

Oba podejścia nadal zależą od jakości digitalizacji i kompetencji eksperta. Automatyczny raport zwiększa czytelność, lecz może stworzyć efekt fałszywej precyzji, jeśli pokazuje wartości z wieloma miejscami po przecinku poza rozdzielczością skanu.

GRAPHLOG, MAGRAS, CEDAR-FOX, FISH i WANDA

Polskie przeglądy wymieniają obok GRAPHLOG systemy MAGRAS, CEDAR-FOX, FISH i WANDA. Ich role nie są jednak jednakowo udokumentowane w publicznych, aktualnych źródłach. CEDAR-FOX rozwijano jako środowisko automatycznej analizy i rozpoznawania pisma; FISH i WANDA pojawiają się w kontekście baz oraz wspomagania porównań; MAGRAS jest wzmiankowany jako program analityczny.

Nie należy dopisywać funkcji z podobieństwa nazwy ani starszej wzmianki. Oprogramowanie mogło zostać wycofane, zmienić właściciela lub działać tylko na historycznym środowisku. Bez instrukcji konkretnej wersji, materiału walidacyjnego i informacji o danych wejściowych można opisać je jako element rozwoju dziedziny, ale nie rekomendować do współczesnej sprawy.

W artykule z 2013 r. programy te stanowią tło dla GLOBALGRAF. To wartościowe źródło historyczne, nie bieżący katalog certyfikowanych produktów. Każde laboratorium planujące użycie musi pozyskać oprogramowanie legalnie, ustalić stan wsparcia i wykonać własną walidację.

SIGNATURIX czy signaturiX

W starszym opisie komputerowej analizy pisma PTK pojawia się „niemiecki SIGNATURIX”. Współcześnie nazwa signaturiX oznacza polski system firmy Xtension do składania podpisu biometrycznego na tablecie. Bez dodatkowego źródła nie należy zakładać, że jest to dokładnie ten sam produkt i ciąg wersji. Wielkość liter nie rozwiązuje problemu tożsamości historycznej.

Aktualny signaturiX rejestruje współrzędne, prędkość, przyspieszenie i nacisk rysika, szyfruje dane biometryczne wewnątrz PDF i używa pieczęci elektronicznej do ochrony integralności. Dostawca udostępnia organom i ekspertom narzędzia do kontrolowanego odszyfrowania oraz eksportu danych. To system transakcyjny i dowodowy, a nie tylko program do oglądania skanu.

Deklaracje zgodności z eIDAS, PDF/PAdES i normą danych biometrycznych dotyczą struktury i skutku podpisu elektronicznego. Nie dowodzą same w sobie trafności algorytmu identyfikacji osoby. Ocena autora wymaga materiału porównawczego z porównywalnego urządzenia, danych o próbkowaniu, walidacji i eksperta.

Statyczny obraz a dynamiczny podpis

Skan podpisu zachowuje tor pokryty atramentem, szerokość i część informacji o cieniowaniu. Tablet może dodatkowo rejestrować kolejność punktów, czas, ruchy w powietrzu, prędkość i nacisk. Są to jakościowo inne dane. Nie można odzyskać prawdziwej dynamiki z obrazu offline przez samą analizę kształtu.

Sygnał dynamiczny też ma ograniczenia. Częstotliwość próbkowania, opóźnienie, rozdzielczość nacisku, wygładzanie sterownika i gubienie punktów wpływają na wykres. Podpis na szkle ma inne tarcie niż papier. Zmiana modelu tabletu może zmienić rozkład wartości niezależnie od osoby.

Format powinien zachować surowe lub możliwie pierwotne dane, czas i metadane urządzenia. Eksport do obrazu jest stratny. Jeżeli szyfrowanie wymaga klucza kontrolowanego przez dostawcę, proces dostępu, integralność eksportu i możliwość badania przez obie strony muszą być udokumentowane.

Wskaźnik podobieństwa nie jest prawdopodobieństwem

Najważniejszą lekcją z całej rodziny narzędzi jest właściwa interpretacja liczb. Współczynnik mniejsza wartość / większa wartość × 100% osiąga wysoki wynik, gdy dwa parametry są bliskie. Nie mówi, jak często taką bliskość obserwuje się u różnych osób ani jak zmienne są podpisy tej samej osoby.

Aby przejść do oceny dowodowej, potrzebne są dwa rozkłady: wyników przy wspólnym autorze i przy różnych autorach, dla odpowiadającego typu materiału. Dopiero ich relacja może wspierać skalibrowany model. Próg wybrany z danych tej samej sprawy będzie optymistyczny. Test trzeba przeprowadzić na niezależnym zbiorze.

Kilka współczynników często opisuje zależne aspekty tej samej geometrii. Pole, obwód, szerokość i proporcja nie są czterema niezależnymi dowodami. Model powinien uwzględnić korelację, a ekspert nie powinien mnożyć procentów.

Jakość digitalizacji

Skala zapisana w metadanych obrazu może być błędna. Ekspert powinien użyć fizycznego wzorca i sprawdzić rozmiar w obu osiach. Skaner może mieć inne DPI poziome i pionowe, automatycznie prostować kartkę albo redukować szum. Fotografia w perspektywie zmienia proporcje i wymaga kalibracji płaszczyzny.

Rozdzielczość musi odpowiadać najmniejszej mierzonej cesze. Interpolacja z 150 do 600 dpi daje więcej pikseli, ale nie więcej informacji. Kompresja JPEG tworzy obwódki przy linii, które zaburzają kontur. Profil barwny i automatyczny balans bieli wpływają na SCANGRAF oraz BARWOSKAN.

Procedura powinna używać wzorca jakości, stałych ustawień, kontroli monitora i wersji sterownika. Zmiana skanera jest zmianą metody wymagającą weryfikacji. Plik wejściowy i jego suma kontrolna powinny pozostać w aktach.

Segmentacja i binaryzacja

Binaryzacja zamienia obraz tonalny na pismo i tło. Jeden próg globalny może zgubić jasne fragmenty albo włączyć włókna papieru. Próg lokalny lepiej radzi sobie z nierównym tłem, lecz zmienia kontur zależnie od okolicy. Czyszczenie ręczne dodaje zmienność operatora.

Walidacja powinna mierzyć, jak segmentacja wpływa na pole, długość, linię środkową i cieniowanie. Dobre dopasowanie wizualne na jednym podpisie nie wystarcza. Potrzebne są jasne linie, plamy, papier kratkowany, pieczęcie i krzyżowania. Wynik powinien być porównany z oznaczeniem referencyjnym oraz między operatorami.

Maska musi być przechowana. Jeśli później okaże się, że usunięto fragment litery, można powtórzyć obliczenie. Bez maski procent staje się nieweryfikowalny.

Walidacja na trzech poziomach

Pierwszy poziom to walidacja pomiaru: czy program poprawnie mierzy znaną długość, kąt, pole i kolor; jaka jest niepewność, powtarzalność oraz wpływ operatora. Drugi to walidacja cechy: czy parametr jest stabilny w naturalnych próbkach jednej osoby i różnicuje populację. Trzeci to walidacja decyzji: jak cały proces działa w ślepych sprawach wspólnego i różnego autora.

Pozytywna ocena projektu przez instytucję finansującą nie zastępuje tych poziomów. Oznacza osiągnięcie celów projektu według określonego procesu, nie automatycznie wyznaczoną częstość błędu sądowego. Analogicznie artykuł opisujący przykłady spraw nie jest pełnym badaniem black-box.

Każda wersja wymaga oceny zmian. Jeśli GRAFOTYP 3.0 automatyzuje kontur, wyniki 2.0 nie dowodzą wydajności nowego algorytmu. Jeśli system podpisu zmienia tablet lub sterownik, walidacja sygnału musi objąć nową konfigurację.

Odtwarzalność sprawy

Minimalny pakiet akt powinien zawierać:

  • oryginalne obrazy z metadanymi i sumami kontrolnymi;
  • identyfikację dokumentów i materiału porównawczego;
  • wersję programu, system operacyjny i istotne biblioteki;
  • kalibrację, DPI, skalę i profil barwny;
  • wybrane próbki, punkty, odcinki i maski;
  • progi tolerancji, binaryzacji i filtry;
  • wyniki surowe, tabele i raport;
  • zapis ręcznych korekt i wyłączeń;
  • interpretację eksperta oraz niezależny przegląd.

Zrzut ekranu końcowego nie wystarcza. Stare oprogramowanie może nie uruchomić się po latach, dlatego warto eksportować dane w otwartych formatach i zachować instrukcję. Maszyna wirtualna może wspierać odtworzenie, ale wymaga legalnej licencji i ochrony przed zmianą czasu oraz środowiska.

Analiza czułości parametrów

Wynik programu powinien być sprawdzony pod kątem rozsądnych zmian ustawień. Jeżeli Wpl przechodzi z niskiego do wysokiego tylko dlatego, że tolerancję zwiększono z 10 do 15%, kategoria jest wrażliwa na próg. Jeżeli jeden ręcznie wybrany punkt konturu zmienia grafotyp bardziej niż naturalne różnice między podpisami, pomiar nie jest stabilną podstawą wniosku.

Analiza czułości nie polega na wypróbowaniu wielu wariantów i wybraniu korzystnego. Zakres ustala się przed oceną, wykonuje wszystkie warianty i raportuje zmianę. Parametry mogą obejmować próg binaryzacji, skalę, tolerancję długości i kąta, sposób domykania konturu, filtr szumu oraz wybór linii odniesienia. Wynik odporny zachowuje kierunek interpretacji w zwalidowanym zakresie.

Trzeba również zbadać wybór próbki. Podpisujący może mieć pięć krótszych i pięć dłuższych wariantów. Porównanie kwestionowanego tylko z najbardziej podobnym z dziesięciu zawyża zgodność. Raport powinien pokazać rozkład wobec całego reprezentatywnego materiału, a nie wynik pary wybranej po oględzinach.

Pomiar między operatorami ujawnia zmienność selekcji. Dwie osoby niezależnie wyznaczają te same rodzaje elementów według instrukcji, a laboratorium porównuje rezultaty. Jeżeli zgodność metrologiczna jest słaba, automatyczny kalkulator nie naprawia etapu wejściowego. W GRAFOTYP 3.0 automatyzacja konturu przesuwa test z operatora na stabilność segmentacji; oba elementy nadal trzeba kontrolować.

Niepewność pomiaru a niepewność autorstwa

Niepewność długości wynika z rozdzielczości, skali, szerokości linii i wskazania punktu. Można ją oszacować w milimetrach. Niepewność wniosku o autorze jest szersza: obejmuje naturalną zmienność, podobieństwo między ludźmi, jakość i alternatywne mechanizmy. Mały błąd pomiaru nie oznacza małego ryzyka błędnej identyfikacji.

Przykładowo GRAPHLOG może powtarzalnie mierzyć kąt z bardzo małym rozrzutem. Jeżeli jednak tysiące osób piszą litery pod podobnym kątem, cecha ma małą wartość identyfikacyjną. Odwrotnie, cecha rzadka może być słabo zmierzona w rozmazanym zapisie. Wartość dowodowa zależy jednocześnie od rozdzielczości metrologicznej i rozkładów populacyjnych.

Raport nie powinien mieszać obu języków. „Kąt wynosi 71° z określoną niepewnością” jest wynikiem pomiaru. „Ta cecha wspiera hipotezę wspólnego autora” jest interpretacją porównawczą. Przejście wymaga modelu lub eksperckiej skali zwalidowanej na sprawach o znanej prawdzie.

Offline i online: tabela danych, których nie wolno mieszać

W podpisie offline obserwuje się końcowy ślad na papierze lub jego obraz. Kolejność kreślenia można czasem odtworzyć, lecz nie jest zapisana wprost. W podpisie online urządzenie rejestruje uporządkowany czasowo strumień. Prędkość jest ilorazem zmiany położenia i czasu, przyspieszenie — zmianą prędkości; oba wzmacniają również szum i wymagają filtracji.

Ruch nad powierzchnią może zostać zarejestrowany, jeśli tablet wykrywa rysik przed kontaktem. Jest niedostępny w skanie, a bywa wartościowy dla nawyku. Nacisk ma jednostki lub surową skalę urządzenia; przeliczenie między modelami wymaga kalibracji. Przerwa w sygnale może oznaczać podniesienie pióra, utratę pakietu albo filtr sterownika.

Porównanie dynamiczne powinno rozdzielić cechy zależne od urządzenia od behawioralnych. Normalizacja czasu i rozmiaru może ułatwić zestawienie, ale usuwa część informacji. Należy zachować zarówno surowy sygnał, jak i wariant znormalizowany oraz opisać filtry. Nie wolno eksportować danych do CSV bez informacji o częstotliwości, jednostkach, początku czasu i brakujących próbkach.

Materiał wzorcowy online pobiera się na odpowiadającym sprzęcie, z podobnym polem i informacją zwrotną. Podpisy papierowe mogą być pomocnicze, lecz nie zastąpią referencji dynamicznej. Jeśli osoba widzi dokument na innym ekranie niż pole podpisu, koordynacja może się różnić od bezpośredniego pisania po tekście.

Raport minimalny dla systemu komputerowego

Opis „użyto programu GRAFOTYP” jest równie niepełny jak „użyto mikroskopu”. Raport powinien wskazać numer wersji, źródło licencji, stanowisko, urządzenie digitalizujące, rozdzielczość, format, kalibrację i status walidacji. Następnie opisuje przygotowanie obrazu, segmentację, wybór próbek, punkty i ustawienia.

Dla każdej liczby należy podać definicję. Jeżeli wynik to Zg, raport wyjaśnia, że jest relacją dwóch grafotypów, a nie prawdopodobieństwem. Dla korelacji Spearmana podaje liczbę par, sposób obsługi remisów i cel testu. Dla progu tolerancji zapisuje wartość i podstawę wyboru. Dla modelu AI — wersję, próg, populację testową i wynik kalibracji.

Plansza powinna łączyć pomiar z miejscem na próbce. Sama tabela odcina dane od grafizmu; sam kolorowy obraz ukrywa liczby. Eksport projektu umożliwia ponowne otwarcie, a raport PDF zachowuje widok użyty w opinii. Oba pliki mają sumy kontrolne i identyfikatory dowodów.

Jeżeli wynik komputerowy nie zgadza się z oceną jakościową eksperta, konflikt wymaga wyjaśnienia. Nie wolno wybierać tego, który pasuje do oczekiwań. Możliwe przyczyny to niewłaściwa segmentacja, nieporównywalne próbki, zależność parametru od wielkości albo cecha jakościowa nieuwzględniona w modelu. Rozwiązanie i wpływ na wniosek pozostają w aktach.

Weryfikacja niezależna i przekazanie stronie

Weryfikator powinien otrzymać dane źródłowe i możliwość ponownego wykonania projektu, a nie tylko końcowy wykres. Jeżeli licencja uniemożliwia stronie dostęp do programu, laboratorium powinno co najmniej udostępnić eksporty, instrukcję algorytmu i parametry pozwalające sprawdzić rachunek. Tajemnica handlowa nie może zmieniać nieprzejrzystego wyniku w dowód samoistny.

Niezależność wymaga, aby druga osoba nie zaczynała od procentu i kategorii pierwszego eksperta. Może odtworzyć wybór elementów według procedury, a następnie porównać wyniki. Rozbieżność w punktach jest informacją o zmienności operatora; rozbieżność w obliczeniu — możliwym błędem programu lub eksportu.

Przy oprogramowaniu historycznym trzeba zabezpieczyć możliwość ponownego uruchomienia, ale również niezależnie przeliczyć proste wzory. Jeżeli dokumentacja definiuje Zg jako iloraz mniejszej wartości do większej, kontrolny arkusz może zweryfikować rachunek. To nie zastąpi aplikacji w segmentacji, lecz ujawni błąd arytmetyczny lub raportowy.

Udostępnienie danych nie oznacza publikacji wzorców biometrycznych. Strony powinny otrzymać kontrolowany dostęp zgodny z ochroną danych, zakresem postanowienia i integralnością. W systemie HSM można przygotować audytowany eksport dla uprawnionego eksperta bez ujawnienia klucza prywatnego.

Cyberbezpieczeństwo i prywatność

Próbki pisma i podpisy biometryczne są danymi osobowymi, często wykorzystywanymi do uwierzytelniania. Baza nie powinna być zwykłym folderem bez kontroli dostępu. Potrzebne są role, szyfrowanie, logi, retencja i kopie zapasowe. Eksport do niezależnego eksperta powinien zachować integralność i minimalizować zakres danych.

Stare programy przywiązane do identyfikatora komputera mogą wymagać nieaktualnego systemu. Izolacja środowiska ogranicza ryzyko, ale laboratorium musi kontrolować nośniki USB i aktualizacje. Program nie powinien łączyć się z siecią bez wiedzy operatora ani wysyłać obrazów dowodowych do chmury poza zatwierdzonym procesem.

W systemie dynamicznych podpisów prywatny klucz może pozostawać w HSM dostawcy. To zwiększa ochronę, lecz tworzy zależność od usługi. Procedura procesowa musi przewidzieć dostęp po latach, upadłość dostawcy, weryfikację eksportu i równy dostęp stron.

Sztuczna inteligencja i nowe weryfikatory

Współczesne sieci neuronowe mogą porównywać podpisy offline i dynamiczne. Uczą się reprezentacji na dużych zbiorach, ale mogą nie przenosić się między alfabetami, urządzeniami, wiekiem i warunkami. Model rozpoznający przypadkowe fałszerstwa może działać słabo dla wyćwiczonych imitacji.

„Wyjaśnialny” system powinien pokazać cechy lub regiony istotne, lecz mapa uwagi nie jest pełnym uzasadnieniem. Potrzebna jest kalibracja wyniku, badanie błędu dla właściwej populacji, odporność na zmianę domeny i kontrola wersji. Model nie może uczyć się dalej samoczynnie na sprawach bez znanej prawdy.

AI może segmentować i proponować pary kandydatów, ale ekspert powinien najpierw przeanalizować materiał kwestionowany. Pokazanie wyniku algorytmu przed własnym oznaczeniem cech tworzy nowy kontekst i ryzyko zakotwiczenia.

Jak czytać raport z programu

Pierwsze pytanie brzmi: co dokładnie zmierzono. Drugie: kto i według jakich reguł wybrał element. Trzecie: jak wynik zachowuje się u tej samej osoby i u różnych osób. Bez tych trzech odpowiedzi wykres jest ilustracją, nie dowodem siły.

Warto sprawdzić:

  1. Czy próbki są oryginalne, porównywalne i licznie reprezentują zmienność?
  2. Czy obraz jest skalibrowany i nie został stratnie przetworzony?
  3. Czy wybór punktów i progów nastąpił przed poznaniem korzystnego wyniku?
  4. Czy zachowano wszystkie próby, nie tylko najlepszą parę?
  5. Czy współczynnik ma definicję i jednostkę?
  6. Czy procent nie został nazwany prawdopodobieństwem autorstwa?
  7. Czy istnieje walidacja konkretnej wersji i konfiguracji?
  8. Czy wynik programu jest tylko jednym składnikiem pełnej opinii?
  9. Czy niezależna osoba może odtworzyć analizę?
  10. Czy ograniczenia opisano sądowi prostym językiem?

Porównanie funkcji

Narzędzie Główna rola Typ danych Najważniejsze ryzyko interpretacyjne
GRAFOTYP obrys, pola i topografia obraz statyczny współczynnik kształtu mylony z prawdopodobieństwem autorstwa
RAYGRAF długości, kąty, szerokości i gęstość obraz statyczny wybór elementów i tolerancji po wyniku
KINEGRAF model kierunków i geometrii kreślenia obraz statyczny z rekonstrukcją ruchu kierunek ruchu nie zawsze obserwowalny bezpośrednio
SCANGRAF wizualizacja cieniowania obraz tonalny/barwny utożsamienie intensywności z naciskiem
EDYTOR wydzielanie linii z tła obraz przetworzony usunięcie lub stworzenie części konturu
KNP transformacja nachylenia obraz statyczny normalizacja prowadząca do pozornego podobieństwa
GRAPHLOG skalibrowane pomiary i baza obraz statyczny walidacja pomiaru mylona z walidacją identyfikacji
signaturiX rejestracja i ochrona podpisu dynamicznego trajektoria, czas, nacisk, PDF zgodność formatu mylona z trafnością biometrii

Czego program nie może rozstrzygnąć sam

Program nie ustala, czy materiał porównawczy rzeczywiście pochodzi od wskazanej osoby. Nie rozpoznaje automatycznie, czy podpis był swobodny, wymuszony, złożony na pustej kartce lub przeniesiony do innej treści. Nie interpretuje skutku prawnego i nie dowodzi świadomości podpisującego.

Nie powinien diagnozować osobowości ani prawdomówności. Parametry grafometryczne są cechami wykonania, nie testem psychologicznym. Nawet dynamiczny sygnał nie jest wariografem.

System nie zamienia kopii w oryginał. Jeżeli skan utracił relief i kolejność warstw, żaden algorytm nie odzyska prawdziwych danych. Generatywne „ulepszanie” może stworzyć wiarygodnie wyglądającą linię, ale dyskwalifikuje ją jako podstawę pomiaru.

Status historyczny i stan na 2026 rok

GLOBALGRAF nie jest wyłącznie zamkniętym eksponatem: PTK w 2026 r. nadal oferuje moduły, a publikacja o GRAFOTYP 3.0 pochodzi z 2024 r. Jednocześnie dokumentacja publiczna części wersji ma charakter prezentacyjny i nie dostarcza pełnych danych black-box. Najtrafniejsze określenie to rozwijana polska rodzina narzędzi o historycznych korzeniach, której każdy konkretny wariant wymaga bieżącej walidacji.

GRAPHLOG 2.0 również pozostaje w ofercie CYBID. Jego mocną stroną jest jawna rola metrologiczna i wskazane badanie walidacyjne. Zagraniczne nazwy z dawnych przeglądów nie powinny być uznawane za aktualne bez odrębnego potwierdzenia.

SignaturiX reprezentuje inną gałąź: podpis powstaje cyfrowo i zachowuje dynamikę. Wymaga połączenia kompetencji dokumentowych, biometrycznych i informatycznych. To nie następca programu mierzącego skan, lecz inny rodzaj dowodu.

Aktualne standardy dla użycia oprogramowania

ANSI/ASB 070‑22 wymaga metodycznego badania rękopisów, a NISTIR 8282 zaleca systemowe zarządzanie czynnikiem ludzkim, technologią, dokumentacją i przeglądem. ENFSI w najlepszych praktykach badania pisma obejmuje także programy przetwarzania danych i oprogramowanie do podpisów cyfrowo rejestrowanych. Żaden standard nie zwalnia eksperta z walidacji konkretnego narzędzia.

Wymagania ISO/IEC 17025 dotyczą kompetencji laboratorium, spójności pomiarowej, walidacji i nadzoru nad danymi. Akredytacja laboratorium nie oznacza automatycznie, że każda nowa aplikacja znajduje się w zakresie. Raport powinien wskazać status metody i odstępstwa.

Dla podpisu dynamicznego normy formatów określają sposób reprezentacji danych, nie próg identyfikacji. Dla AI potrzebne są dodatkowo kontrola zbioru, wersji i wydajności po zmianie domeny.

Najlepsza rola komputera: ujawnić tok rozumowania

Największą zaletą programów nie jest aura matematycznej pewności. Jest nią możliwość wykonania powtarzalnych pomiarów, zachowania punktów, pokazania rozrzutu i udostępnienia danych drugiej stronie. Dobrze użyty system czyni opinię bardziej kontrolowalną. Źle użyty zamienia subiektywny wybór w procent z dwoma miejscami po przecinku.

Historia GLOBALGRAF i GRAPHLOG pokazuje polski wysiłek formalizacji cech pisma. Współczesne narzędzia dynamiczne dodają nową warstwę sygnału. W każdym pokoleniu pozostaje ta sama zasada: komputer wspiera obserwację i obliczenie, natomiast siła dowodu zależy od projektu porównania, walidacji, populacji alternatywnej i uczciwie ograniczonego wniosku.

Źródła